-
Turkistonda 1916-yilgi qo‘zg‘olonning boshlanishi
Qo‘zg‘olonning boshlanish sabablari Imperator Nikolay II front ortidagi xizmatlar uchun aholining mardikorlikka olinishi to‘g‘risidagi farmoniga muvofiq Turkiston o‘lkasining Sirdaryo viloyatidan 87 ming, Samarqanddan 38 ming, Farg‘onadan 50 ming kishini mardikorlikka yuborish belgilandi. Belgilangan miqdorlar viloyatlar bo‘yicha aholi o‘rtasida taqsimlandi. Farg‘ona viloyatida belgilangan mardikorlarni to‘plash uchun viloyatdagi xonadonlarning har beshtasidan bir kishini olishga to‘g‘ri kelgan. Xalq…
-
Birinchi jahon urushining boshlanishi va uning Turkistonga ta’siri
Birinchi jahon urushining Turkistonga ta’siri XX asrning boshlarida jahondagi yirik davlatlarning mustamlakalarga ega bo‘lish masalasida o‘zaro munosabatlari keskin ko‘rinish oldi. Birinchi jahon urushida Rossiya, Angliya va Fransiya davlatlaridan iborat ittifoq — Antanta tomonida turib urushda qatnashdi. Rossiya imperiyasining Birinchi jahon urushida ishtirok etishi uni iqtisodiy jihatdan yomon ahvolga solib qo‘ydi.Busiz ham G‘arbiy Yevropa davlatlaridan taraqqiyoti…
-
Jadidchilik harakatining Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotiga ta’siri
Jadidlar va islom dini Jadidlar mafkurasiga ko‘ra islom dini shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyat rivojida muhim o‘rin tutgan. Ular ushbu vazifani hal etmay turib, boshqa muammolarni bartaraf qilishning iloji yo‘qligini anglab yetgan. Ana shu maqsadda 1909-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy, 1910-yilda Abdulla Avloniy, 1915-yilda Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat tomonidan islom tarixiga oid asarlar yaratildi. Ushbu asarlarda ular…
-
Jadidchilik harakati namoyandalari va ularning faoliyati
Turkiston jadidchilik harakatining yirik namoyandalariXX asr boshlariga kelib Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona vodiysi shaharlarida o‘nlab jadid usulidagi maktablar ochildi. Jadidlar maktablarda yoshlarni bilimli va ma’rifatli qilib tarbiyalab, ular orqali Turkistonda mustaqil davlat barpo etish uchun milliy davlatchilik g‘oyalarini ilgari surgan. XX asr boshiga kelib Turkistonda jadid ziyolilarining butun bir avlodi, o‘lka ma’naviy-ma’rifiy soha taraqqiyotiga, milliy…
-
Jadidlarning dasturiy maqsad va vazifalari
Jadidlarning asosiy g‘oyalari. O‘rta Osiyoda taraqqiyparvarlar rivojlangan jamiyat yaratishdek g‘oyalarini amalga oshirishda mutaassiblik, loqaydlik, qoloqlikka qarshi kurash olib borishga alohida ahamiyat berganlar. Ular bu vazifalarni amalga oshirishda quyidagi yo‘nalishlarni ustuvor deb hisoblaganlar: o‘lkada yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish, qobiliyatli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish, turli ma’rifiy jamiyatlar va teatr truppalari tuzish, gazeta va jurnallar chop…
-
Jadidchilik harakatining vujudga kelishi
O‘rta Osiyoda jadidchilik harakatining vujudga kelish shart-sharoitlari Rossiya imperiyasi tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining zabt etilishi ushbu hududning tanazzulga yuz tutishiga, jahonning rivojlangan davlatlaridan ko‘p sohalarda orqada qolib ketishiga, milliy qadriyatlarning toptalishiga olib keldi.Maorif sohasida ham imperiya manfaatlaridan kelib chiqib, mahalliy aholini savodsizlikda, qoloqlikda tutib turishga qaratilgan siyosat olib borildi. Turkistonda mustamlakachilikka qarshi milliy-ozodlik harakatlari bilan…
-
XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlar madaniyati
Xalq og‘zaki ijodiyoti Tinch hayot izlab bir joydan ikkinchi joyga asrlar davomida ko‘chib yurgan mehnatsevar qoraqalpoq xalqi moddiy madaniyat yodgorliklarini to‘liq saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘lmagan. Xalq iste’dodini namoyon etuvchi boy og‘zaki she’riy ijodiyotning janrlari ancha ko‘p bo‘lgan. Ular orasida maqollar, hikmatlar, laparlar, nasihat qo‘shiqlarda ifoda etilgan ʻʻotalar so‘ziʼʼ alohida ajralib turardi. Qoraqalpoq xalq og‘zaki…
-
Qoraqalpoqlar Turkiston general-gubernatorligi tarkibida
Gandimiyon shartnomasidan so‘ng qoraqalpoqlar hayotidagi o‘zgarishlar. Xiva xonlari tomonidan qoraqalpoqlarning ko‘chmanchi hayoti cheklangandan so‘ng qisqa davr mobaynida ular xonlikda bir nechta yangi dehqonchilik tumanlarini tashkil etishdi. XIX asrning 70-yillariga kelib ular deyarli o‘troq turmush kechira boshlashdi. Qoraqalpoqlar Amudaryoning har ikkala qirg‘og‘ida yastanib yotgan kengliklarni o‘zlashtirib, sholi, bug‘doy, arpa va paxta yetishtirishdi. 1868-yilda Rossiya gazetalaridan biri…
-
Soliq va majburiyatlar. Xalq qo‘zg‘olonlari
Sоliq vа mаjburiyat turlаri Qoraqalpoqlar ham Xiva xonligining fuqarolari singari o‘sha davrdagi xonlikda mavjud soliqlarni to‘lab, majburiyatlarni bajarishgan. Aholidan yer solig‘i — solg‘ut, ruhoniylar foydasiga — ushr solig‘i undirilgan. Urush paytlarida qoraqalpoqlar ham qozon puli solig‘ini to‘lardi. Chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi har bir oila chorva mollarining qirqdan bir qismini zakot solig‘i tariqasida to‘lagan. XIX asrning ikkinchi…
-
XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning hududiy joylashuvi va ijtimoiy hayoti
XIX asrda qoraqalpoqlar Tarixan qoraqalpoqlar Ural, so‘ngra Volga bo‘ylarida, Orol atrofi hamda Sirdaryoning quyi havzalari etaklarida yashab kelishgan. Ularning ko‘chib yashashlariga ko‘proq tashqi omillar sabab bo‘ldi. Nihoyat ular XIX asr boshlarida quyi Amudaryo havzasi, Orolning janub va janubi g‘arb tomonlarida muqim hayot tarziga o‘ta boshlashdi. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkmanlar hujumlariga uchrab, buning oqibatida Xiva…