-
XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning hududiy joylashuvi va ijtimoiy hayoti
XIX asrda qoraqalpoqlar Tarixan qoraqalpoqlar Ural, so‘ngra Volga bo‘ylarida, Orol atrofi hamda Sirdaryoning quyi havzalari etaklarida yashab kelishgan. Ularning ko‘chib yashashlariga ko‘proq tashqi omillar sabab bo‘ldi. Nihoyat ular XIX asr boshlarida quyi Amudaryo havzasi, Orolning janub va janubi g‘arb tomonlarida muqim hayot tarziga o‘ta boshlashdi. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkmanlar hujumlariga uchrab, buning oqibatida Xiva…
-
Milliy-ozodlik harakatlarining ahamiyati
XIX asr oxiridagi qo‘zg‘olonlarning umumiy xususiyatlari XIX asrning ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlari Turkiston o‘lkasining podsho hukumati tomonidan istilochilik yo‘li bilan bosib olinganini yana bir karra isbotladi. Istilo qilingan hududlar imperiyaning tarkibiga mustamlaka sifatida kiritilib, bu yerlarda imperiyaning siyosiy, iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘ydi. O‘lka arzon xomashyo bazasiga, Rossiyada tayyorlangan mahsulotlar uchun tayyor bozorga,…
-
Andijon qo‘zg‘oloni
Qo‘zg‘olonning sabablari. XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda Rossiya imperiyasi o‘rnatgan mustamlakachilik tuzumi mahalliy aholini siyosiy huquqlardan mahrum etdi, milliy, diniy qadriyatlarini tahqirladi, iqtisodini esa imperiya maqsadlariga bo‘ysundirib, xalqning turmushi, moddiy ahvolini yomonlashtirib, qashshoqlanishiga olib keldi. 1886-yilgi ʻʻTurkiston o‘lkasini idora qilish to‘g‘risidagi Nizomʼʼga ko‘ra o‘lkada mustamlaka siyosati qonun hujjatlari asosida mustahkamlab qo‘yildi. Buning natijasida o‘lka aholisiga…
-
Toshkentda “Vabo isyoni”
Qo‘zg‘оlоnning bоshlаnish sаbаblаri 1892-yilning mart oyida Afg‘onistonda vabo kasalligi tarqaldi. Bahor faslining oxirlariga kelib bu kasallik Samarqand viloyatining Jizzax uyezdida, 7-iyunda esa Toshkentda ham qayd qilindi. Toshkent shahar ma’muriyati kasallikka qarshi tadbirlar qatorida shahardagi 12 ta qabristonni yopib qo‘ydi. Shu kasallikdan vafot etgan kishilar uchun shahardan chekka joyda maxsus qabristonlar ochish va’da qilindi. Lekin amalda…
-
Turkistonda milliy-ozodlik harakatlarining boshlanishi va uning sabablari
Mustаmlаkаchilik jаbr-zulmining kuchаyishi Rossiya imperiyasi Turkiston o‘lkasini bosib olgach, mahalliy aholining milliy davlatchilik, ozodlik tuyg‘ularini so‘ndirishni asosiy vazifa deb hisoblagan.Bu vazifani amalga oshirmay turib, o‘z hukmronligini osongina saqlab bo‘lmasligini podsho hukumati yaxshi bilardi. Har qanday mustamlakachi davlat harbiy va bosqinchilik yo‘li bilan bosib olgan hududning boyliklaridan o‘z manfaati yo‘lida foydalanishga harakat qiladi. Turkistonda ham xuddi…
-
XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Turkistonda ijtimoiyiqtisodiy ahvol
Mustamlaka tartibotining kuchaytirilishi Turkiston o‘lkasida mustamlaka tartiboti harbiy kuch va keng tarmoqlangan politsiya tizimiga asoslangandi. Bu vaqtgacha mustamlakachilik urushlari olib borish uchun saqlab turilgan harbiy qismlardan endi podsho ma’muriyati tomonidan o‘rnatilgan mustamlaka tartiblarini himoya qilish quroli sifatida foydalanadigan bo‘ldi. O‘rta Osiyoga temiryo‘llarning o‘tkazilishi Rossiya iqtisodiyoti uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lish bilan birga harbiy-strategik maqsadlarni…
-
Turkistonda sud tizimi va harbiy politsiya tartibotining o‘rnatilishi
Sudlov tizimining mustamlaka manfaatlariga moslashtirilishi Turkiston o‘lkasida imperiya manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan tadbirlardan yana biri bu sud tizimi bo‘lgan. Xonlik davrida qozilarning chiqargan qaroridan norozi bo‘lganlar qozikalonga murojaat qilgan. Qozilar qat’iy belgilangan uchastkaga ega bo‘lishmagan; har bir da’vogar o‘zi ishongan qoziga murojaat qilgan. Qozi sud majlisi boshlanishidan oldin tomonlarga kelishib olishni taklif etgan. Bu taklifdan…
-
Turkiston o‘lkasida Rossiya imperiyasining yer-suv siyosati
Qishloq xo‘jaligidagi o‘zgarishlar O‘rta Osiyo iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi yetakchi o‘rin tutgan.Rossiya imperiyasi agrar hudud hisoblangan Turkiston o‘lkasida yer-suvdan foydalanishni to‘liq o‘z nazoratiga olish va ulardan olinadigan soliqlarning o‘z vaqtida to‘planishidan manfaatdor edi.Jumladan, yerga egalik qilish va undan foydalanish tartiblariga e’tibor qaratilgan.Agrar masala nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy ahamiyatga ham ega bo‘lgan.Yerga egalik qilish tartiblarini nazorat qilish…
-
Turkiston general-gubernatorligining siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi
Boshqaruvning mustamlakachilik tartiblari Bosib olingan hududlarda imperiya hukmronligini o‘rnatish, mustahkam o‘rnashib olish, istilo qilingan joylarni qo‘ldan chiqarmaslik uchun, eng avvalo, mustamlakachilar o‘zlariga mos boshqaruv tartiblarini ishlab chiqishi va uni o‘lkada joriy qilishi kerak edi. Mustamlakachilik siyosatining to‘liq amalga oshirilishida boshqaruv tartiblari asosiy tayanch hisoblangan. Boshqaruv tartiblari istilochilik yurishlari bilan birga turli ko‘rinishlarda tashkil qilinib, tajriba-sinovlardan…
-
Qo‘qon xonligining bosib olinishi
Qo‘qon xonligidagi ichki siyosiy nizolarning kuchayishi Rossiya imperiyasi XIX asrning 50–60-yillarida harbiy istilochilik yo‘li bilan Qo‘qon xonligi hududining bir qismini bosib oldi. K. P. Kaufman xonlikda o‘z ta’sirini kuchaytirish maqsadida 1868-yilda xon bilan shartnoma tuzdi. Unga ko‘ra xonlikda Rossiya savdogarlariga katta imkoniyatlar berildi. Bu davrda xonlik yerlari ancha qisqarib, xazinaga tushadigan daromadlar kamaydi. Urush natijasida…